Video: Schelmentoren Heerlen

Roufs neemt ons meteen mee naar boven. Via een steile, oude houten wenteltrap komen we in de nok van de toren, waar zich achter dikke houten deuren drie cachotten bevinden. "Veel gevangenen zaten vast voor relatief lichte vergrijpen, zoals diefstal of openbare dronkenschap", weet Roufs uit bestudering van historische geschriften. "Heerlen beschikte in die tijd wel over executierecht. Dat betekende dat veroordeelden vanuit deze toren naar hun terechtstelling werden gebracht." Die executies vonden plaats op de Heksenberg, waar destijds de galg stond opgesteld.

Niet alle veroordeelden waren van plan geduldig op hun executie te wachten. Een aantal Bokkenrijders wist te ontsnappen. Cipier Beerends probeerde hun vlucht te verhinderen, maar werd ter plekke meedogenloos door de Bokkenrijders vermoord. Het bewaken van gevangenen was destijds duidelijk geen ongevaarlijk beroep. Roufs vertelt de verhalen alsof hij er zelf bij is geweest. Om zijn overtuigingskracht nog wat groter te maken, laat hij vervolgens zien waar de opvolger van cipier Beerends zichzelf heeft vereeuwigd. "Gevangenbewaarder Struijk heeft zijn naam in het hout van het trappenhuis gekerfd. Daarmee vormt hij een tastbare verbinding met het verleden."

Annemiek Holten, die onder meer verantwoordelijk is voor de marketing van de Schelmentoren, is blij met het enthousiasme van Roufs. "De inwoners van Heerlen lopen nog te vaak aan de toren voorbij. Ingeklemd tussen de andere gebouwen valt hij nauwelijks op. Met tentoonstellingen, banieren en andere activiteiten willen we meer mensen naar binnen halen."

Een kleine rondvraag onder passanten op het Pancratiusplein leert dat er inderdaad behoefte bestaat om kennis te maken met de toren. "Ik ken de naam wel, maar ik heb geen idee wat er binnen te zien is. Gaat hij open? Oh, wat leuk, dan ga ik kijken." Zij hebben geluk, want sinds kort staat op geregelde tijden de deur van de toren open voor bezoekers.

Vanaf welk jaar de naam Schelmentoren wordt gebruikt, is niet bekend. Wel is duidelijk waar die naam vandaan komt. "Een schelm is een ander woord voor bedrieger, schurk of boef. Zulke mensen werden hier opgesloten onder allesbehalve comfortabele omstandigheden." Als bezoeker voel je daar zelfs nu nog iets van. Ook vanwege de toenmalige manier van rechtspreken.

Zo heeft Roufs nog een aangrijpend verhaal over Anna Haen. "Zij werd beschuldigd van het doden van haar eigen baby. Volgens de aanklacht zou ze het kind hebben gewurgd en vervolgens in de rivier hebben gegooid. Zelf hield ze vol dat ze onschuldig was, maar na marteling zou ze alsnog hebben bekend." Als bezoeker kun je je goed voorstellen hoe Anna haar laatste uren heeft doorgebracht, wachtend op haar lot.